Vestibüler rehabilitasyonda hangi testler yapılır?
Vestibüler rehabilitasyonda hangi testler yapılır?
Vestibüler rehabilitasyon, baş dönmesi, denge bozukluğu ve hareket sırasında ortaya çıkan dengesizlik şikâyetlerinin değerlendirilmesi ve tedavisinde kullanılan bilimsel bir rehabilitasyon yöntemidir. Ancak başarılı bir tedavi için egzersizlere başlamadan önce denge sisteminin ayrıntılı olarak değerlendirilmesi gerekir.
Vestibüler rehabilitasyonun en önemli basamağı, kişiye özel değerlendirme yapmaktır. Çünkü her baş dönmesi aynı nedenden kaynaklanmaz. Bu nedenle uygulanacak testler de hastanın belirtilerine ve klinik bulgularına göre değişebilir.
Vestibüler değerlendirme neden önemlidir?
İç kulakta bulunan vestibüler sistem, göz hareketleri, kaslar, eklemler ve beyin ile birlikte çalışarak dengemizi sağlar. Bu sistemin herhangi bir bölümünde oluşan sorun;
- baş dönmesi,
- dengesizlik,
- yürürken sallanma hissi,
- bulanık görme,
- düşme korkusu gibi belirtilere neden olabilir.
Vestibüler testler sayesinde;
- hangi denge organının etkilendiği,
- sorunun tek veya iki taraflı olup olmadığı,
- denge sisteminin ne kadar etkilendiği,
- hangi rehabilitasyon egzersizlerinin uygulanacağı belirlenebilir.
Vestibüler rehabilitasyon öncesinde hangi değerlendirmeler yapılır?
Vestibüler değerlendirme yalnızca cihaz testlerinden oluşmaz. İlk aşamada ayrıntılı bir öykü alınır. Uzman şu soruların yanıtlarını öğrenmeye çalışır:
- Baş dönmesi ne zaman başladı?
- Ataklar ne kadar sürüyor?
- Hareketle artıyor mu?
- İşitme kaybı var mı?
- Kulak çınlaması eşlik ediyor mu?
- Daha önce düşme yaşandı mı?
- Hangi hareketler belirtileri artırıyor?
Bu bilgiler, hangi testlerin uygulanacağı konusunda yol gösterir.
Saf Ses Odyometrisi
Vestibüler rehabilitasyon öncesinde en sık yapılan değerlendirmelerden biri işitme testidir çünkü birçok iç kulak hastalığında denge bozukluğu ile birlikte işitme kaybı da görülebilir. Saf ses odyometrisi;
- işitme seviyesini,
- işitme kaybının derecesini,
- tek veya iki kulağın etkilenip etkilenmediğini değerlendirmeye yardımcı olur.
Video Head Impulse Test (vHIT)
vHIT, günümüzde vestibüler değerlendirmede en sık kullanılan testlerden biridir. Bu testte hasta özel gözlükler takar ve uzman başı küçük, hızlı hareketlerle çevirir. Kamera sistemi göz hareketlerini kaydeder. vHIT sayesinde;
- vestibülo-oküler refleks (VOR),
- altı yarım daire kanalının fonksiyonu,
- tek taraflı vestibüler kayıp değerlendirilebilir.
Test ağrısızdır ve birkaç dakika içinde tamamlanır.
Videonistagmografi (VNG)
Videonistagmografi, göz hareketlerini ayrıntılı olarak inceleyen önemli vestibüler testlerden biridir. Özel kızılötesi kameralar kullanılarak istemsiz göz hareketleri (nistagmus) kaydedilir.
VNG;
- merkezi ve periferik vestibüler sistemin değerlendirilmesinde,
- baş dönmesinin nedeninin araştırılmasında,
- vestibüler fonksiyon bozukluklarının belirlenmesinde sık kullanılan yöntemlerden biridir.
Kalorik Test
Kalorik test, VNG değerlendirmesinin bir parçası olarak uygulanabilir. Bu yöntemde dış kulak yoluna kontrollü sıcak veya soğuk hava ya da su verilerek yatay yarım daire kanalının yanıtı ölçülür. Kalorik test özellikle tek taraflı vestibüler fonksiyon kayıplarını belirlemede yüksek tanısal değere sahiptir.
Vestibüler Uyarılmış Miyojenik Potansiyeller (VEMP)
VEMP testi, otolit organlarının değerlendirilmesini sağlayan ileri vestibüler testlerden biridir. İki farklı tipi bulunur:
- cVEMP: Sakkül ve alt vestibüler sinir fonksiyonunu değerlendirir.
- oVEMP: Utrikül ve üst vestibüler sinir fonksiyonu hakkında bilgi verir.
Bu testler özellikle belirli vestibüler hastalıkların ayırıcı tanısında kullanılabilir.
Bilgisayarlı Dinamik Posturografi
Posturografi, kişinin dengeyi hangi duyusal sistemleri kullanarak sağladığını değerlendiren fonksiyonel bir testtir. Test sırasında kişi hareketli veya sabit platform üzerinde ayakta durur. Bu değerlendirme;
- görsel sistem,
- vestibüler sistem,
- somatosensoriyel sistem arasındaki koordinasyonu analiz eder.
Özellikle kronik denge bozukluğu olan kişilerde rehabilitasyon programının planlanmasına katkı sağlayabilir.
Denge ve Yürüme Testleri
Vestibüler rehabilitasyon yalnızca cihaz testlerine dayanmaz. Klinikte çeşitli fonksiyonel testler de uygulanabilir. En sık kullanılanlar şunlardır:
Timed Up and Go (TUG)
Oturma, ayağa kalkma ve yürüme becerisini değerlendirir.
Dynamic Gait Index (DGI)
Yürüme sırasında denge performansını ölçer.
Functional Gait Assessment (FGA)
Daha ayrıntılı yürüyüş değerlendirmesi sağlar.
Berg Balance Scale
Düşme riskini değerlendirmede kullanılan standart ölçeklerden biridir.
Modified Clinical Test of Sensory Interaction on Balance (mCTSIB)
Kişinin dengeyi sağlarken görsel, vestibüler ve somatosensoriyel bilgileri nasıl kullandığını değerlendirir.
Göz hareketleri neden değerlendirilir?
Vestibüler sistem ile gözler sürekli birlikte çalışır. Bu nedenle;
- göz takibi,
- sakkadik hareketler,
- düzgün takip hareketleri,
- bakış stabilitesi rehabilitasyon öncesinde değerlendirilebilir.
Bu inceleme, uygulanacak gaze stabilizasyon egzersizlerinin planlanmasına yardımcı olur.
Her hastaya bütün testler yapılır mı?
Hayır. Vestibüler rehabilitasyonda amaç mümkün olduğunca fazla test yapmak değil, doğru testleri doğru hastaya uygulamaktır.
Örneğin;
- BPPV şüphesinde pozisyonel testler ön planda olabilir.
- vestibüler nöritte vHIT ve kalorik test tercih edilebilir.
- kronik denge bozukluğunda posturografi ve fonksiyonel denge testleri daha fazla bilgi sağlayabilir.
Test seçimi, hastanın öyküsü ve muayene bulgularına göre belirlenir.
Bilimsel rehberler ne öneriyor?
2022 yılında güncellenen Amerikan Fizik Tedavi Derneği (APTA) Vestibüler Rehabilitasyon Klinik Uygulama Rehberi, vestibüler rehabilitasyon programının kapsamlı bir değerlendirme sonrasında kişiye özel planlanmasını önermektedir.
Ayrıca Bárány Society ve Vestibular Disorders Association (VeDA) da vestibüler testlerin yalnızca tanı koymak için değil, rehabilitasyon sürecini yönlendirmek ve tedavi başarısını izlemek amacıyla da kullanılmasını önermektedir.
Vestibüler rehabilitasyon öncesinde yapılan testler, baş dönmesi ve denge bozukluğunun nedenini anlamaya ve kişiye özel tedavi planı oluşturmaya yardımcı olur. Saf ses odyometrisi, Video Head Impulse Test (vHIT), Videonistagmografi (VNG), VEMP, kalorik test, posturografi ve fonksiyonel denge değerlendirmeleri en sık kullanılan yöntemler arasındadır. Ancak her hastaya aynı testlerin uygulanması gerekmez. Doğru değerlendirme, etkili vestibüler rehabilitasyonun temelini oluşturur.
Sık Sorulan Sorular
Vestibüler rehabilitasyondan önce test yapılması şart mıdır?
Kapsamlı değerlendirme, uygun rehabilitasyon programının planlanması açısından büyük önem taşır. Yapılacak testler kişinin şikâyetlerine göre belirlenir.
vHIT testi neyi gösterir?
Vestibülo-oküler refleksi (VOR) ve yarım daire kanallarının fonksiyonunu değerlendirir.
VNG ile vHIT aynı test midir?
Hayır. Her ikisi de vestibüler sistemi değerlendirir ancak farklı mekanizmaları inceler ve birbirini tamamlayabilir.
Vestibüler testler ağrılı mıdır?
Çoğu vestibüler test ağrısızdır. Bazı testlerde kısa süreli baş dönmesi hissedilebilir, ancak bu genellikle geçicidir.
Her baş dönmesi hastasına tüm vestibüler testler yapılır mı?
Hayır. Test seçimi, kişinin belirtilerine, muayene bulgularına ve ön tanıya göre yapılır.
Kaynaklar
- Hall CD, Herdman SJ, Whitney SL, et al. Vestibular Rehabilitation for Peripheral Vestibular Hypofunction: An Updated Clinical Practice Guideline. Journal of Neurologic Physical Therapy. 2022.
- Bárány Society. International Classification of Vestibular Disorders (ICVD).
- Vestibular Disorders Association (VeDA). Vestibular Testing and Vestibular Rehabilitation. https://vestibular.org
- American Academy of Audiology. Clinical Practice Guidelines for Vestibular Assessment.
- Herdman SJ, Clendaniel RA. Vestibular Rehabilitation. 4th Edition. F.A. Davis Company.
- Halmagyi GM, Curthoys IS. A Clinical Sign of Canal Paresis. Archives of Neurology.
- McCaslin DL. Electronystagmography and Videonystagmography (ENG/VNG). Plural Publishing.
