Geçmeyen baş dönmesi nasıl tedavi edilir?
Geçmeyen baş dönmesi nasıl tedavi edilir?
Baş dönmesi (vertigo/dizziness), toplumda en sık görülen sağlık sorunlarından biridir. Çoğu baş dönmesi atağı birkaç saniye veya birkaç gün içinde düzelirken, bazı kişilerde şikâyetler haftalar hatta aylar boyunca devam edebilir. Sürekli sallanma hissi, yürürken dengesizlik, hareket ederken baş dönmesi veya “zemin kayıyormuş” hissi günlük yaşamı önemli ölçüde etkileyebilir.
Peki geçmeyen baş dönmesi nasıl tedavi edilir? Bir odyolog gözüyle baktığımda bu sorunun en önemli cevabı şudur: öncelikle baş dönmesinin nedeni belirlenmelidir çünkü baş dönmesi tek başına bir hastalık değil, birçok farklı sağlık sorununun belirtisi olabilir. Tedavi de altta yatan nedene göre planlanır.
Baş dönmesi ne zaman “geçmeyen” olarak değerlendirilir?
Kesin bir süre tanımı olmamakla birlikte, uluslararası vestibüler rehabilitasyon rehberlerinde haftalar boyunca devam eden veya günlük yaşamı belirgin şekilde etkileyen denge problemleri kronik vestibüler yakınmalar kapsamında değerlendirilmektedir.
Kişi şu şikâyetleri tarif edebilir:
- Sürekli sallanıyormuş gibi hissetme
- Yürürken dengesizlik
- Hızlı baş hareketlerinde baş dönmesi
- Market, AVM gibi kalabalık ortamlarda denge kaybı
- Hareket ettikçe artan baş dönmesi
- Güvensiz yürüme hissi
Bu belirtiler, vestibüler sistemin tam olarak iyileşemediğini veya beynin denge sistemine yeniden uyum sağlayamadığını gösterebilir.
Geçmeyen Baş Dönmesinin En Sık Nedenleri
Uzun süren baş dönmesinin tek bir nedeni yoktur. En sık görülen nedenler şunlardır:
Vestibüler Nörit Sonrası Denge Bozukluğu
Vestibüler sinirin iltihaplanmasından sonra akut baş dönmesi düzelse bile bazı kişilerde haftalarca süren dengesizlik görülebilir.
Meniere Hastalığı
Meniere hastalarında ataklar arasında bile hafif dengesizlik hissi devam edebilir.
Vestibüler Migren
Vestibüler migren yalnızca baş ağrısıyla seyretmez.
Bazı hastalarda;
- Sallanma hissi,
- Hareket hassasiyeti,
- Dengesizlik
Günlerce sürebilir.
PPPD (Persistent Postural-Perceptual Dizziness)
PPPD (Kalıcı Postüral-Algısal Baş Dönmesi), son yıllarda en fazla tanı konulan kronik baş dönmesi nedenlerinden biridir.
PPPD’de kişiler;
- Sürekli sallanıyormuş gibi hisseder,
- Ayakta dururken daha fazla zorlanır,
- Kalabalık ve hareketli ortamlarda şikâyetlerinin arttığını ifade eder.
Bárány Society tarafından tanımlanan bu durumun tedavisinde vestibüler rehabilitasyon önemli bir yer tutmaktadır.
Yaşa Bağlı Vestibüler Kayıp
İleri yaşlarda denge sistemi de yaşlanır. Bu nedenle yaşlı bireylerde düşme riskini azaltmaya yönelik vestibüler rehabilitasyon programları önerilmektedir.
Geçmeyen baş dönmesinde tedavi nasıl planlanır?
Tedavi tamamen altta yatan nedene göre değişir. Ancak kronik vestibüler hastalıklarda en güçlü bilimsel kanıta sahip yöntemlerden biri vestibüler rehabilitasyondur. Amerikan Fizik Tedavi Derneği’nin (APTA) güncel klinik uygulama rehberi, periferik vestibüler bozukluklarda vestibüler rehabilitasyonun güçlü kanıtlarla desteklendiğini bildirmektedir.
Vestibüler rehabilitasyon nedir?
Vestibüler rehabilitasyon, baş dönmesi ve denge bozukluğu yaşayan bireyler için hazırlanmış kişiye özel egzersiz programıdır.
Amaç;
- beynin denge sistemine yeniden uyum sağlamasını desteklemek,
- göz-baş koordinasyonunu geliştirmek,
- dengeyi artırmak,
- düşme riskini azaltmaktır.
Bu program standart değildir.
Her hastanın
- tanısı,
- yaşı,
- işitme durumu,
- vestibüler test sonuçları,
- günlük yaşam ihtiyaçları dikkate alınarak planlanır.
Vestibüler rehabilitasyonda hangi egzersizler uygulanır?
Program hastaya göre değişmekle birlikte şunları içerebilir:
Gaze Stabilizasyon (VOR) Egzersizleri
Baş hareketi sırasında görüntünün net kalmasını sağlamayı hedefler.
Denge Egzersizleri
- Tek ayak duruşu
- Tandem yürüyüş
- Köpük zemin çalışmaları
- Denge platformu egzersizleri
Yürüme Egzersizleri
- Baş çevirerek yürüme
- Farklı hızlarda yürüme
- Engelli parkur çalışmaları
Habituasyon Egzersizleri
Baş dönmesini tetikleyen hareketlere kontrollü şekilde tekrar tekrar maruz bırakılarak beynin bu hareketlere uyum sağlaması hedeflenir.
Egzersiz yaparken baş dönmesinin artması normal midir?
Evet. Bu, hastaların en sık sorduğu sorulardan biridir. Vestibüler rehabilitasyon sırasında uygulanan bazı egzersizler kısa süreli baş dönmesini bilinçli olarak tetikleyebilir.
Amaç hastayı rahatsız etmek değil, beynin bu hareketlere yeniden uyum geliştirmesini sağlamaktır. Uluslararası rehberler, hafif ve kısa süreli semptom artışının rehabilitasyonun beklenen bir parçası olabileceğini belirtmektedir. Ancak şiddetli veya uzun süren belirtilerde program yeniden değerlendirilmelidir.
Vestibüler rehabilitasyon ne kadar sürer?
Tek bir süre vermek mümkün değildir.
İyileşme;
- hastalığın nedenine,
- yaşa,
- egzersizlerin düzenli yapılmasına,
- vestibüler kaybın derecesine göre değişebilir.
APTA klinik rehberi, tek taraflı vestibüler kayıplarda çoğu hastanın 4-6 hafta, iki taraflı vestibüler kayıplarda ise 6-9 hafta süren düzenli egzersiz programlarından fayda görebileceğini bildirmektedir.
Odyolojik ve vestibüler değerlendirme neden önemlidir?
Geçmeyen baş dönmesinde yalnızca semptomlara bakılarak tedavi planlanamaz.
Bir odyolog tarafından şu değerlendirmeler yapılabilir:
- Saf Ses Odyometrisi
- Video Head Impulse Test (vHIT)
- VEMP
- Videonistagmografi (VNG)
- Posturografi
- Denge Değerlendirme Testleri
Bu testler hangi denge sisteminin etkilendiğini belirlemeye yardımcı olur ve egzersiz programının kişiye özel planlanmasını sağlar.
Ne zaman uzmana başvurulmalıdır?
Aşağıdaki durumlarda gecikmeden değerlendirme önerilir:
- Baş dönmesi haftalarca devam ediyorsa
- Yürümede belirgin denge kaybı varsa
- İşitme kaybı eşlik ediyorsa
- Kulak çınlaması ile birlikte görülüyorsa
- Çift görme, konuşma bozukluğu veya kol-bacak güçsüzlüğü geliştiyse
- Düşmelere neden oluyorsa
Sık Sorulan Sorular
Geçmeyen baş dönmesinin en sık nedeni nedir?
Vestibüler nörit sonrası denge bozukluğu, vestibüler migren, PPPD ve Meniere Hastalığı sık görülen nedenler arasındadır.
Sürekli sallanıyormuş gibi hissetmek normal midir?
Hayır. Bu durum vestibüler sistemle ilişkili bir sorunun belirtisi olabilir ve değerlendirilmelidir.
Vestibüler rehabilitasyon gerçekten işe yarıyor mu?
Evet. Uluslararası klinik rehberler, özellikle periferik vestibüler bozukluklarda vestibüler rehabilitasyonu güçlü kanıtlarla desteklemektedir.
Vestibüler rehabilitasyon sırasında baş dönmesinin artması normal midir?
Kısa süreli ve hafif semptom artışı beklenen bir durum olabilir. Ancak şiddetli veya uzun süren yakınmalar tedavi programının yeniden değerlendirilmesini gerektirir.
Geçmeyen baş dönmesi tamamen düzelir mi?
Altta yatan nedene bağlı olarak birçok kişi uygun tedavi ve vestibüler rehabilitasyon ile belirgin iyileşme gösterebilir. Ancak iyileşme süresi kişiden kişiye değişebilir.
Kaynaklar
- Academy Of Neurologic Physical Therapy (APTA). Clinical practice guideline: vestibular rehabilitation for peripheral vestibular hypofunction. 2022. Https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/pmc8920012/
- Bárány Society. Diagnostic criteria for persistent postural-perceptual dizziness (pppd). Journal of vestibular research. 2017.
- Cleveland Clinic. Vestibular rehabilitation. Https://my.clevelandclinic.org/health/treatments/15298-vestibular-rehabilitation
- Vestibular Disorders Association (VEDA). Vestibular rehabilitation therapy (vrt). Https://vestibular.org
- National Institute on Deafness and Other Communication Disorders (NIDCD). Balance disorders. Https://www.nidcd.nih.gov
- Hall cd, Herdman sj, Whitney sl, et al. Vestibular rehabilitation for peripheral vestibular hypofunction: an updated clinical practice guideline. Journal of neurologic physical therapy. 2022.
